Verduurzaming aanjagen in de grond-, weg- en waterbouw (GWW) kun je op allerlei manieren doen. In aanbestedingen kun je bijvoorbeeld de Milieukostenindicator (MKI) inzetten. Veel overheden gebruiken dit meetinstrument reeds als eis of gunningscriterium, ieder op een eigen manier. Om uniformiteit te stimuleren, werkt het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat aan een maatregelenpakket dat de MKI verplicht stelt in aanbestedingen. In dit artikel is te lezen wat dit voor jou als opdrachtgever betekent.
Het maatregelenpakket moet het mogelijk maken om sectorbreed te sturen op het verlagen van de milieu-impact in de GWW. Daarnaast moet het pakket ervoor gaan zorgen dat overheden opdrachten op dezelfde manier gaan inkopen, wat verduurzaming in de sector verder zal stimuleren. “Zo weten marktpartijen beter wat ze kunnen verwachten”, vertelt Charlie de Jong, teamleider circulaire bouweconomie bij het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (IenW): “Hierdoor hebben zij meer zekerheid dat de investeringen lonen die zij doen om te verduurzamen.”
Twee verplichtingen
De MKI vat de milieu-impact van een materiaal, product of project samen in één score, uitgedrukt in euro’s. Hoe lager de MKIwaarde, des te lager de milieu-impact is van het product of project. Het maatregelenpakket omvat straks twee wettelijke verplichtingen rondom dit meetinstrument, gericht op opdrachtgevers. Voor hen wordt het verplicht om minimale milieuprestatie-eisen te stellen aan de meest impactvolle materialen in de GWW (asfalt, beton en staal). De Jong: “Zo weet je als opdrachtgever zeker dat de opdrachtnemer minder vervuilende producten of materialen inkoopt.”
Daarnaast zijn opdrachtgevers straks verplicht om de MKI in te zetten als gunningscriterium bij de aanbesteding van ‘grote’ GWW-projecten. Zo worden marktpartijen uitgedaagd om de milieu-impact in GWW-projecten te blijven verbeteren en worden koplopers beloond. Wanneer een project als ‘groot’ kan worden gezien, wordt momenteel onderzocht. Hiervoor wordt een financiële grenswaarde opgesteld, waarbij mogelijk de Europese aanbestedingsgrens wordt aangehouden. Het bedrijfsleven, overheden en andere publieke opdrachtgevers zijn betrokken bij het proces en helpen de wetgeving te verbeteren en verfijnen.
De maatregelen zullen in de eerste helft van 2027 in werking treden, zo is het voornemen. De voortgang is afhankelijk van beslissingen die hierover worden genomen door onder meer de Tweede en Eerste Kamer. Wanneer de prestatie-eisen voor materialen bekend worden gemaakt, zal kennisplatform CROW de RAW-bestekken en de Uniforme Administratieve Voorwaarden voor Geïntegreerde Contractvormen (UAV-GC 2025) aanpassen. Dit zal naar verwachting gebeuren in 2026, ruim voordat de wetgeving in werking treedt. Publieke opdrachtgevers kunnen zo op tijd beginnen met het toepassen van de nieuwe eisen in hun aanbestedingen.
Centrale plek voor hulp
Voor hulp over hoe je als opdrachtgever de regels straks goed toepast, kun je al eerder terecht bij het MKI Ondersteuningspunt. Dit informatieloket start op in fasen en zal, waar mogelijk, al in het najaar van 2025 met informatie komen. Allard Lambers, beleidsmedewerker circulair en biobased bouwen bij IenW: “In deze eerste fase starten ze met het verzamelen en bundelen van zoveel mogelijk kennis van publieke opdrachtgevers in Nederland, en de ervaringen die zij al hebben opgedaan met de MKI.” Later, in de loop van 2026, zal het ondersteuningspunt actief informatie gaan verspreiden. Dit gebeurt middels kennisproducten zoals handreikingen en actuele praktijkvoorbeelden. Daarnaast zullen er regionaal bijeenkomsten worden georganiseerd waar opdrachtgevers kennis en ervaringen kunnen uitwisselen. Uiteindelijk wordt het MKI Ondersteuningspunt de centrale plek waar je terecht kunt met vragen over het maatregelenpakket en het toepassen van de MKI. Lambers: “Of je nu een ervaren opdrachtgever bent of nog weinig ervaring hebt met het opnemen van een milieuprestatie-eis, straks moet je deze verplicht opnemen. Dit kan gepaard gaan met veel vragen. Hoe doe je dit? Wat is een goede en logische eis om op te nemen? Of concreter: zijn er voorbeeldteksten die ik kan gebruiken?”
Praktische handvatten
Ook bij specifiekere vragen kan het informatiepunt advies geven, of je doorverwijzen. Lambers: “Denk aan hoe je een gunningscriterium opzet en hoe je er een waarde aan toekent, wanneer je bijvoorbeeld een brug gaat inkopen. Bij het MKI Ondersteuningspunt komt daarom kennis beschikbaar over hoe je de MKI als gunningscriterium mee kunt nemen in je inkooptraject. Ze kunnen je echter niet vertellen welke waarde je precies moet opnemen in een aanbesteding. Wel kunnen ze je uitleggen hoe je die waarde kunt bepalen, en wanneer een bepaalde berekening de expertise van een adviesbureau vereist.”
De ondersteuning wordt zo concreet mogelijk aangeboden. Lambers: “Het MKI Ondersteuningspunt maakt er hapklare brokken van. Zo kunnen ze je vertellen hoe je een dergelijke hulpvraag stelt aan een adviespartij, en hoe je dit uitvraagt in een offerte. Ook maken ze inzichtelijk wat je dan van zo’n partij ontvangt en hoe je daarmee verder kunt.” Ook zal bij het ondersteuningspunt worden geprobeerd om vragen en antwoorden te bundelen, zodat niet iedere opdrachtgever opnieuw het wiel hoeft uit te vinden. Lambers: “We willen voorkomen dat elk antwoord verdwijnt in een e-mail waar maar één persoon binnen de organisatie van op de hoogte is. Door vragen en antwoorden in een document te bundelen en centraal beschikbaar te stellen, maken we het toegankelijk voor iedereen.”
Een mooi extraatje
Wil je de milieukostenindicator inzetten als gunningscriterium in een opdracht die onder de grenswaarde van een groot project valt? Ook dan kun je terecht bij het MKI Ondersteuningspunt voor informatie en kennis. “Graag zelfs”, licht De Jong toe. “Ook door bij die projecten de MKI op de juiste manier toe te passen, bied je de markt zekerheid. Daarnaast kun je er minder vervuilende materialen door inkopen, waarmee je weer een stap dichterbij circulair werken in 2050 komt.”
“Als opdrachtgevers de MKI ook in kleinere projecten opnemen als gunningscriterium, zou dat een mooi extraatje zijn”, vult Lambers aan. “We willen het inzetten van de MKI als gunningscriterium verplichten vanaf een bepaalde grens. Dat je die projecten in elk geval pakt. Maar als er een opdrachtgever is die de MKI als gunningscriterium in al zijn projecten wil opnemen, draagt dit natuurlijk alleen maar meer bij aan het verlagen van de milieu-impact. Dat stimuleren we graag.”
MKI in de praktijk
De gemeente Gooise Meren, gelegen in de provincie Noord-Holland, past de MKI al toe als gunningscriterium bij alle herinrichtingsprojecten in de openbare ruimte en bij asfaltonderhoud. Adviseur inkoop Marjolijn Guijt legt uit hoe zij dit doen: “Wij maken een referentieberekening van het gehele bestek. Hierbij worden alle bestekposten doorberekend middels de levenscyclusanalyse (LCA).” Voor elke post wordt gekeken welk materiaal en materieel er wordt ingezet, en wat de transportafstand is. De resultaten van de referentieberekening worden omgerekend naar de totale CO2-uitstoot, wat weer wordt omgerekend naar euro’s. Hoe lager de uitstoot, des te lager het bedrag.
‘De bedoeling is dat opdrachtgevers – met hulp van het Ondersteuningspunt – leren het zelf te doen’
Aannemers kunnen in hun voorstel een lagere uitstoot, en daarmee een lager bedrag, voorstellen. Bijvoorbeeld door andere, misschien wel hergebruikte materialen, ander materieel of kortere transportafstanden aan te bieden. De mate waarin een aannemer een lagere referentieberekening kan realiseren, bepaalt het gunningsvoordeel dat hij kan behalen. Guijt: “Het gunningsvoor-deel dat een aannemer kan behalen op MKI, is in onze aanbestedingen dertig procent van de geraamde prijs. Een aannemer haalt dit wanneer hij de MKI-berekening weet te optimaliseren naar vijftig procent van de referentieberekening, door bijvoorbeeld andere materialen of emissieloos materieel in te zetten.”
Doen waar behoefte aan is
In de uitvoering monitort de gemeente Gooise Meren of de aannemer werkt volgens de beloofde referentieberekening. Zo houdt de toezichthouder alles bij in een dagboek. Bijvoorbeeld welke materialen er worden gebruikt, de verwerkingstemperatuur van het asfaltmengsel, en welk materieel de aannemer inzet. Het kenteken van de vrachtauto’s en gereden afstanden worden genoteerd, waardoor de gemeente kan zien of dit overeenkomt met de planning. Ook wordt bijgehouden hoeveel en welke brandstof er wordt gebruikt, en controleert de gemeente op de asfaltleveringsbonnen of het juiste percentage gerecycled materiaal in het mengsel zit.
Contractmanagement vormt ook een belangrijk aspect dat bij het sturen met de MKI komt kijken. Lambers geeft aan dat opdracht-Voorbeeld gevers straks waarschijnlijk ook voor informatie hierover terecht kunnen bij het MKI Ondersteuningspunt. “De wetgeving komt eraan, wat betekent dat veel opdrachtgevers extra handelingen moeten doen. Dat willen we zo soepel mogelijk laten verlopen, en daar willen we zoveel mogelijk bij helpen, binnen de ruimte die we hebben. Daar hebben we een plan voor dat we afstemmen op de behoeften die opdrachtgevers hebben. En als straks blijkt dat veel opdrachtgevers vragen hebben over contractmanagement, dan zullen we daar specifieker op in gaan. Door bijvoorbeeld een handreiking op te stellen met informatie over waar je op moet letten, wat je moet uitvragen of hoe je bewijsstukken kunt opvragen.”
Het MKI Ondersteuningspunt zal minimaal drie jaar operationeel zijn, zo is het voornemen. Lambers: “Uiteindelijk hebben we maar één doel, en dat is opdrachtgevers helpen zodat zij straks zo goed mogelijk kunnen aanbesteden volgens de nieuwe maatregelen. Het is dan ook de bedoeling dat zij – met hulp van het ondersteuningspunt – leren om het zelf te doen. En daar hoort bij dat je die hulp op een gegeven moment kunt afschalen, omdat het niet meer nodig is.”
*Start kader*
Meer weten?
Heb je nog vragen over de wetgeving, het toepassen van de MKI of welke andere manieren er zijn om te sturen op klimaatneutrale en circulaire infrastructuur? Kijk op de website van Duurzame infra. Hier vind je ook het laatste nieuws over het wetstraject en het MKI Ondersteuningspunt.
*Einde kader*
