De meerwaarde van praktijkkennis bij tunnelontwerp

fietstunnels
De aanleg van de Mijnhardt-tunnel. Een nieuwe fietsverbinding onder het kruispunt Utrechtseweg / De Dreef in Zeist

Mourik Infra weet hoe je duurzame fietstunnels bouwt

Fietsen, steeds meer mensen doen het, en dat is hard nodig ook als we de klimaatdoelen willen halen die we ons als samenleving hebben gesteld. En ook om verkeerscongestie in steden te vermijden, de ruimtedruk van parkeervoorzieningen te verlichten en een gezonde leefstijl te faciliteren. Veel mensen willen wel, maar niet zómaar. De samenhangende ontwikkeling van goede vervoermiddelen en adequate infrastructuur is een voorwaarde om de fietsmobiliteit een boost te geven. Mourik Infra heeft zich gespecialiseerd in de volledige keten van ontwerp, efficiënte aanleg en onderhoud van fietstunnels: een essentiële schakel om fietsroutes zo te maken dat ze ook ‘verleiden’ tot fietsen.

Het is eigenlijk een logisch verhaal, stelt regiodirecteur André de Waal van Mourik Infra. “Als je bijna dagelijks een route van 9 kilometer woon-werkverkeer aflegt, dan wil je niet bij elke kruising moeten stoppen. Doorgaande routes zijn belangrijk om fietsers comfort te bieden en het gevoel te geven dat ze ook op de fiets hun reis vlot kunnen afleggen. Dat betekent dat een goede doorgaande fietsroute in een dichtbebouwd land als het onze vrijwel altijd één of meer ongelijkvloerse kruisingen zal hebben.”

Voorsprong door praktische expertise
“Tal van gemeenten en provincies hebben de aanleg van fietroutes met ongelijkvloerse kruisigen in de pijplijn”, vertelt zijn collega, ontwerpleider Arnaut de Bruin. “Overal wordt immers de urgentie gevoeld om duurzame mobiliteit te faciliteren. Wij hebben die maatschappelijke ontwikkeling in een vroeg stadium opgepikt, en geïnvesteerd in het opbouwen van specifieke expertise op dit gebied. Een tunnel die van de tekentafel komt blijkt in de praktijk eigenlijk altijd op meerdere punten voor verbetering vatbaar. Dat komt doordat in de ontwerpfase vaak de expertise van bouwers niet is meegenomen. Dan mis je als opdrachtgever je kans, want juist de mákers van infrastructuur zijn bedreven in het doorzien hoe zo’n kunstwerk in de praktijk vorm te geven is. Hoe je praktische aanpassingen kunt doen voor betere inpassing in de omgeving, hoe je een tunnel nét wat comfortabeler kunt maken voor de gebruiker, of het mogelijk is met een iets andere vorm materiaal en CO2-uitstoot te besparen en tegelijkertijd meer daglichttoetreding te krijgen… Juist in die praktische elementen hebben de ontwerp-afdelingen van aannemers meerwaarde. Zeker wanneer je een aannemer kiest die zich heel speciaal op dit soort kunstweken toegelegd heeft natuurlijk. Dat is voor ons de reden geweest om een bijzonder specialisme op te bouwen: je biedt je potentiële opdrachtgevers dan echt meer-waarde. Binnen Mourik hebben we alles zelf in huis, van 3D-modellering en BIM-engineering (BIM) tot uitgebreide expertise in civiele betonbouw, verkeers- en omgevingsmanagement, coördinatie van nuts-verleggingen evenals omgevingsver-gunningen, en kennis in toekomst-concepten als IOT en city mobility.”

Aanleg van de fietstunnel op de kruising Hertekop (N226) in Leusden
Vroeg aanhaken
“Het verbaast je vast niet dat wij onze beste ervaringen hebben in projecten waarin we vroeg mee kunnen denken”, vervolgt De Waal. “Onze kracht wordt het best benut als een ontwerp nog niet tot op de laatste schroeven en moeren is vastgesteld. Ook dan kun je trouwens nog best verbeteringen voorstellen en doorvoeren, maar dat is natuurlijk minder efficiënt.” Arnaut de Bruin: “Wij hebben bijvoorbeeld de fietstunnel onder de Utrechtseweg (N237) in De Bilt gebouwd,. Dat is een drukke fietsroute in de provincie Utrecht, van en naar het Utrecht Science Park (De Uithof). Een hele complexe situatie. Die tunnel is een andere geworden dan de opdrachtgever aanvankelijk voorzag. Door de toepassing van het Best Value principe in een UAV-GC contract, hebben wij de vorm geoptimaliseerd met toename van natuurlijk daglicht en reductie van bouwstoffen en CO2-uitstoot, met betere zichtlijnen voor meer sociale veiligheid en een verhoging van gebruikscomfort.

‘HOE COMPLEXER DE SITUATIE, HOE GROTER DE MEERWAARDE VAN SPECIFIEKE PRAKTIJKERVARING IN JE ONTWERP’

Bij de fietstunnel op de kruising Hertekop (N226), op de grens van Amersfoort en Leusden, konden we de ligging van de fietstunnel optimaliseren ten opzichte van het bovengelegen wegmeubilair, kruisende kabels en leidingen en naastgelegen ontsluitingswegen. Dat resulteerde in betere zichtlijnen voor de gebruiker en daarmee een toename van de verkeersveiligheid. Ook bij die tunnel kon de vorm worden geoptimaliseerd, en in dit geval gaf dat meer ruimte voor de beide hellingbanen. Meer gebruikscomfort voor fietsers dus. Maar ook: 280 m3 minder volume en dus veel minder bouwmaterialen en reductie van CO2-uitstoot. Tenslotte hoefde door onze ontwerpaanpassingen ook nog eens 40% minder bomen gekapt te worden; een belangrijke meerwaarde in die natuurlijke omgeving.” De Waal: “Hoe gecompliceerder een situatie is, hoe meer baat de opdrachtgever heeft van een bouwteamconstructie, of van een proces waarin op een andere manier al vroegtijdig met de aannemer is overlegd. Wat dat betreft kunnen gemeenten en provincies, de grootste groep opdrachtgevers voor fietsroutes, nog substantieel winnen ten opzichte van de huidige praktijk.”

Mourik Infra
Ontwerpleider Arnaut de Bruin (links) en regiodirecteur André de Waal (rechts) van Mourik Infra
Ontwerptool voor samen ontwerpen en beslissen

“Omdat opdrachtgevers veel belangen tegelijk moeten behartigen, en zelf normaal gesproken geen uitgebreide expertise hebben op het gebied van fietstunnelont-werp, hebben wij een tool ontwikkeld die het voor opdrachtgevers heel toegankelijk maakt om samen op te trekken.” De Bruin toont een dashboard met alle basale ontwerpelementen en constructies. “Van elke variant en alle combinaties biedt het dashboard een weging van scores op aspecten als aanlegkosten, duurzaamheid, flexibiliteit in uitvoering, gebruikscomfort, sociale veiligheid, verkeersveiligheid onder-houdsintensiteit, enzovoorts”, zo laat hij zien. “Je kunt elke situatie in het dash-board zetten en ziet direct hoe het ont-werpkeuze scoort op de facetten die voor jou als opdrachtgever van belang zijn. ‘Een aanpassing hier geeft een score-verschil daar’ – op die manier is gedeelde ontwikkeling en besluitvorming toeganke-lijk. Dat betaalt uit, want als we direct met een beter ontwerp beginnen, loopt de engineering en realisatiefase ook efficiënter.”

‘STANDAARDISATIE SLUIT MAATWERK NIET UIT’

Duurzaamheid en circulariteit
“Wij hebben in de afgelopen zes jaar twaalf fietstunnels gebouwd”, vertelt De Waal, “binnen verschillende contractvormen. En we hebben ondervonden dat het principe’ontwerp en realisatie in één hand’ de opdr-achtgever altijd wat oplevert. Fietstunnels zijn bijna altijd heel locatiespecifiek in hun ontwerpvraag. De kunst is ten eerste om daaraan tegemoet te komen, en dat lukt in de praktijk altijd. Tegelijk, en dat is echt een issue: we moeten ook standaardiseren. Want met dat laatste benut je de aanwezige kennis het beste, je bent kostenefficiënt bezig, maar ook duurzamer. En dat laatste is een factor van toenemend belang. Gestandaardiseerde, modulaire tunneloplossingen zijn, mits je ze duurzaam bouwt, herbruikbaar als je ze in de toekomst uit de infrastructuur haalt die je nu aanlegt. Fietsroutes zijn niet alleen duurzaam vanwege de aard van het object, je moet ze ook duurzaam bouwen. Of je minder uniek bent als je circulair bouwt? Enigszins misschien, maar je kunt in de uitvoering best je eigen accenten leggen. Dat maakt het kunstwerk ook nauwelijks minder herbruikbaar in de toekomst. Je kunt er zeker kritisch mee blijven op de esthetiek: een fietsroute moet de omgeving verrijken en daarvoor mag de lat hoog liggen. Maar we moeten denk ik niet te benauwd zijn om in de klimaatcrisis die zich nu aandient na te denken of we niet een béétje mogen opschuiven in waarden als uniciteit. Omdat modulair bouwen ook winst oplevert in de snelheid van een bouwproject dient standaardisatie meerdere doelen tegelijk: duurzaamheid, kostenefficiëntie en hinderbeperking tijdens de aanleg. Modulair bouwen verdient wat ons betreft echt aandacht, niet om overál toe te passen, maar wel om als optie te overwegen.”

In een dashboard laat Mourik de opdrachtgever zien wat de optimale fietsverbinding is op basis van belangen, doelstellingen en scores.
CO2-footprint
Mourik hecht bijzonder aan duurzaamheid, zoals dat vaak het geval is bij familiebedrijven. “Naast het geoptimaliseerde ontwerp, waarin ruime aandacht is voor constructies die minder materiaal vergen en goed gebruik maken van de beschikbare ruimte, kijken we vanzelfsprekend kritisch naar de materialen en installaties in de tunnels”, aldus Arnaut de Bruin. “Bijvoorbeeld naar biobased asfaltmaterialen, toepassing van zonne-energie, dynamische verlichting en lichtreflecterend asfalt. Fietstunnels zijn in veel gevallen energieneutraal te bouwen. En Mourik heeft emissievrij bouwen ook als speerpunt in zijn werkuitvoering. Wij gebruiken emissiearm of zelfs emissievrij eigen materieel: low en zero emission. Niet alleen door ze te kopen, we investeren ook in het zelf ontwikkelen van (zwaar) materieel op waterstof.”

De fietsroute langs de nieuwe Diepveldenweg tussen Eersel en Bergeijk
Asset management
Is de fietstunnelbouw van Mourik Infra al helemaal uitontwikkeld? Arnaut de Bruin: “Zo denken wij niet. Je bent nooit klaar. We hadden het net al over het snijvlak van locatiespecifiek en gestandaardiseerd ontwerpen. In de samenloop daarvan zit nog groeipotentie. En wij zien bijvoorbeeld nog mogelijkheden in het doorontwikkelen van assetmanagement van fietstunnels. Dat staat voor deze categorie kunstwerken nog in de kinderschoenen, omdat het relatief kleinschalige objecten zijn. Maar gezien de urgentie van klimaatbeleid zien wij fietsroutebouw als een groeimarkt, die zeker ruimte geeft aan technologische ontwikkelingen.”
Mourik Infra BV

Mourik behoort bij de grotere zelfstandige familiebedrijven van Nederland. Een B2B-dienstverlener op het gebied van infrastructuur, industriële diensten, utiliteitsbouw en catalyst handling. In Mourik Infra zijn alle Mourik-bedrijven en hun expertises op het gebied van natte en droge infrastructuur gebundeld. Het bedrijf heeft volledige ketens van disciplines in huis, en kan partnerschap met opdrachtgevers en consortiumpartners invullen van aanbesteding tot en met oplevering en het onderhoud dat daarna volgt. Dat is inclusief specialismen als hinderbeperking en verkeersmanagement, beton en conservering, leidingwerk, bodemsanering, verduurzaming van infrawerken en prestatiecontracten. Een aantal van deze specialismen hoort bij de dochtermaatschappijen Vogel, Vogel Kathodische bescherming, Traffic & More, Mourik Techniek, Hendrik Bedrijven Brunssum, Mourik EGP en MVOI.

Meer informatie
www.mourik.com/overinfra